 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
Lezing gehouden ter gelegenheid van het afscheid van Truus Scharstuhl van de Loods te Bemmel. Geplaatst in het Haptonomisch Contact van september 2007
Presentie in de Haptonomie
Een appèl op de wederkerigheid
Truus Scharstuhl
Vandaag mag ik als slotwoord bij mijn afscheid u meenemen in de wereld van de haptonomie. Hoewel ik ook zeker als fysiotherapeut afscheid neem, staat deze middag in het teken van de haptonomie. Ik ga dit doen aan de hand van een thema, nl de presentie. Een actueel thema en hopelijk voor u allen herkenbaar. Het zal gaan over onze praktijk, mijn werk, de haptonomie, de stand van zaken, maar vooral over de presentie. Dit is een thema dat ik gekozen heb, omdat het voor mij een leidmotief geweest is in het omgaan met patiënten.
Presentie
We kennen allemaal het gevoel van ziek te zijn geweest, weer beginnen en niet helemaal aanwezig te zijn. We zeggen dan ook, “ik voel me niet present”. Zo’n dag dat je liever een beetje op jezelf bent. Alles loopt stroever, ook het contact. Als je van Dale erop naslaat dan houdt presentie o.a. in aanwezigheid, tegenwoordigheid, maar ook ‘bij zinnen zijn’ en helder van geest. Daar zit al het fysieke en het geestelijke element in. Ik ben aanwezig, maar hóe ben ik aanwezig. Hij is erg aanwezig zeggen we……..die persoon is nogal dominant. Een goede vraag zou zijn, of we ons hiervan bewust zijn. Zijn we ons bewust van onze gemoedstoestand, ons al of niet present-zijn en hoe deze meespeelt in ons doen en laten, in wat we adviseren en hoe we handelen? Kortom wat weten en voelen we van onszelf in de interventies die we doen? En wat is nodig voor het slagen van een behandeling?
Haptonomie
Wat verstaat de haptonomie nu onder presentie. De haptonomie stelt dat presentie inhoudt een zich lichamelijk voelend aanwezig stellen voor de ander, waarin de echtheid, de betrouwbaarheid en de openheid duidelijk herkenbaar zijn. Een mondvol, maar het komt er inderdaad op aan. Zoals ik u graag in het komende vervolg wil laten weten.
Allereerst voor een goed begrip nog een paar verduidelijkingen. Werkend als haptotherapeut is een wederkerig gevoelscontact van groot belang. De haptonomische ontmoeting heeft als voorwaarde de presentie van de therapeut en deze doet een appèl op de presentie van de patiënt. Door de presentie voelt de therapeut zich betrokken op de patiënt en voelt de patiënt zich geraakt door deze voelbare betrokkenheid van de therapeut. Het is de kern van de haptonomie dat deze betrokkenheid voor beiden voelbaar is (wederkerig) en er zo een contact mogelijk wordt waarin de patiënt kan uiten wat hem bezighoudt, pijn doet, dan wel frustreert. Daar is niet alleen mijn present-zijn voor nodig als therapeut, maar nog een aantal kwaliteiten dat maakt dat het contact veilig is. Zoals prudentie, d.w.z. de behoedzaamheid en het respect waarmee ik de ander tegemoet treedt en mijn transparantie; ben ik helder in mijn ontmoetingsgedrag, ben ik zonder bijbedoelingen. (*)
Wat is een affectieve benadering zoals die binnen de haptonomie gezien wordt? Frans Veldman, grondlegger van de haptonomie, ziet de affectiviteit als een menselijke belevings-, waarnemings-, en gewaarzijnseigenschap. Wat neem ik waar van de ander, wat beleef ik aan de ander, en wat word ik gewaar van die ander waarmee hij mij raakt en waardoor ik hem vanuit echtheid liefdevol kan benaderen. U begrijpt het al ik moet daarvoor present zijn. Goed bij mijzelf en goed voelend naar die ander, zodat hij zich ook bedóeld weet. Ik raak hem aan, vaak letterlijk, maar dat hoeft niet altijd. De tederheid die in deze aanraking of nadering ligt is een bevestigende tederheid. Zij vraagt niet, maar bevestigt. Niet te verwarren met de vragende lokkende aanraking, de caresse, van de erotiek. De uitnodiging die in het gevoelscontact zit is een appèl op een wederkerig contact. Dit houdt in dat de persoon geconfronteerd wordt met zijn persoonlijk (ge)voelen en (on)vermogen tot echt-zijn om dit contact ook aan te gaan. Door in contact te blijven (aanblijven) kan de therapeut zijn patiënt een diepe wezenlijke bevestiging laten voelen. Hij kan voelen dat hij goed is! Deze wijze van contact leggen vraagt veel van de haptotherapeut aan invoeling, eigen gevoelsontwikkeling en vermogen tot aanblijven. Hij moet hierin ondubbelzinnig duidelijk kunnen zijn.
Haptotherapie
Waarom zijn deze kwaliteiten binnen de haptotherapie nu zo belangrijk? Een mens gaat naar de haptotherapeut wanneer hij is vastgelopen in zijn vermogen om gevoelscontact te maken. Dit kan komen door een ingrijpende gebeurtenis, maar ook door een gevoelsarme achtergrond. Deze mens met emotionele of fysieke blokkades wordt zich hiervan binnen het contact bewust. Het blijkt dat wanneer die mens vanuit een present-zijn van de therapeut liefdevol wordt benaderd, hij zich zal openen en ontvankelijk wordt voor een affectieve wisselwerking. Het begin om weer bij zijn gevoel te komen, het begin om vanuit zijn eigen kracht weer een perspectief te zien. Het is één van de verdiensten van Frans Veldman, dat hij vanuit de empirie het openen vanuit het lichamelijk voelen als fenomeen heeft beschreven.
Presentie:
Waar uit de presentie zich in?
Het is zichtbaar in houding en beweging. In woord en gebaar. Er gaat vitaliteit van uit en bewogenheid. Bezieling zou je ook kunnen zeggen. Het is hoorbaar aan de klank van de stem. U kent het misschien de stem die raakt, die ver draagt, of juist… de stem die het begeeft. Het is voelbaar aan de wijze van aanraken. Een aanraken waar deze mens trefzeker kan voelen dat hij bedoeld wordt! De mens die present is, is zichzelf maar niet gericht op zichzelf. Het is voelbaar in het contact. De mens die present is kan gevoelvol betrokken zijn bij de ander, invoelend in houding en beweging, ook de gevoelsbeweging van die ander en inlevend in zijn problematiek.
Ons totale lichamelijke zintuiglijke expressievermogen wordt hierbij ingezet. Maar de handen, voelers van nature, zijn voor een haptotherapeut onontbeerlijk.
Ik wil u nu een paar voorbeelden laten zien hoe de presentie van handen in het contact zichtbaar wordt gemaakt. (In de oorspronkelijke lezing zijn hiervan een aantal dia’s getoond, voor deze bewerking beperk ik me tot één voorbeeld.)
In dit geval het kinderhandje. Kunt u voor u zelf navoelen hoe u dat raakt? Zo’n zacht kinderhandje; onbevangen, vol vertrouwen en toewending in uw hand. Dat is het raken van het gevoel waar de haptonomie het over heeft. Dat is de tederheid waar we ons aan kunnen toevertrouwen.
De watertherapie en presentie
Dit laatste voorbeeld is hier opgenomen. Binnen deze praktijk is door mij een door de haptonomie geïnspireerde watertherapie ontwikkeld. En ik vind het leuk u hiervan iets te vertellen als nieuwe ontwikkeling. De watertherapie is in eerste instantie ontwikkeld voor baby’s met emotionele stoornissen ten gevolge van een problematische zwangerschap of moeilijke bevalling. Ook past het binnen de haptonomische ouder-kindbegeleiding als er sprake is van een verstoorde ouder-kindrelatie ten gevolge van een niet goed verlopen ontwikkeling van het kind. Het niet goed onthecht zijn na de bevalling ligt hieraan vaak ten grondslag.
Later kwam daar de volwassenheid bij. Voor volwassenen is watertherapie geïndiceerd als zij niet goed aanraakbaar zijn. Als de nabijheid van de ander als te bedreigend wordt ervaren, moet de veiligheid van voelen eerst meer vanuit de omhulling van een neutraal medium worden gevoeld. In dit geval het water. Het is dan ook voor mensen die erg angstig zijn en niet goed in staat om met hun gevoel naar buiten te komen. De geborgenheid en de veiligheid van de omhulling door relatief warm water kan hen raken op een meestal onbekend niveau: die van voelend aanwezig-zijn, of zoals we eerder zeiden van present worden. Een patiënte verwoordde het eens zo naar me: “de aanraking van het water past altijd, die van een mens meestal niet”. Of zoals vorige week iemand met een zeer getraumatiseerd verleden zei: “ Het is bevrijdend. Ik kom bij een gedeelte van mijzelf dat goed is”. Het voert te ver om daar nu uitvoeriger op in te gaan, maar Anne- Marie zal er meer in haar verhaal over casuïstiek over aangeven.
Het present worden in water is voor deze mensen, maar ook voor baby’s en kinderen zoals u in het filmpje zag, vaak een weg van angstig teruggetrokken zijn naar vol plezier samen zijn en spelen. Voor de therapeut is het een prachtig medium om veiligheid en wederkerigheid te fasciliteren.
Even naar vroeger…..
Toen ik in mijn begintijd, de jaren zeventig in aanraking kwam met de haptonomie was de keuze snel gemaakt. Ik vond daar iets, ik kon toen nog niet benoemen wat, dat een waardevolle aanvulling was op de fysiotherapieopleiding. Het ging om een mensbenadering waarbij ik ook in mijn persoon-zijn betrokken werd. Het ging niet alleen om de klacht of de ziekte, het lichaamsdeel of de functie….. het ging om de hele mens. Het ging niet alléén om mijn kennis en kunde, het ging er ook om hoe ik mij presenteerde als mens. Hoe ik contact maakte.
We moeten ons bedenken dat de haptonomie 50 jaar geleden ontstond als reactie op een tijdsbeeld. De toenemende rationalisatie van de maatschappij en van de zorg in het bijzonder had in de naoorlogse jaren wetenschappers aangezet om een vernieuwd mensbeeld te creëren. Van den Berg, Prick, Calon, Buytendijk, en niet te vergeten Terruwe hebben hieraan vorm gegeven. Het moest menselijker, er moest meer aandacht zijn voor de mens als individu, meer ruimte voor persoonlijk gevoelen. Het was daardoor ook intellectueel gezien een boeiende tijd. Met een brede kijk op menselijke mogelijkheden. Een tijd gericht op de wederopbouw en vrede. De haptonomie vond hier een goede voedingsbodem. Zij beoogde om in contact, in tactiele omgang met de patiënt, menslievendheid en individualiteit ook in te brengen. Een patiëntencontact dat zich tot dusver door professionele afstandelijkheid had gekenmerkt.
Dertig jaar geleden maakte ik kennis met de haptonomie en voor mij heeft het nog steeds niets aan zeggingskracht verloren. De aandacht voor de ander, het verhaal achter de fysieke klacht of emotionele blokkade vind ik een ongelooflijk boeiend terrein. Ik heb er veel in geleerd, over die ander, maar ook over mijzelf. Ik heb geleerd hoe presentie voelde. Voor mij was dat erg gekoppeld aan bewogenheid. Ik heb geleerd hoe de wederkerigheid in het contact voelde. Ik heb genoten van het gevoel als het lukte wanneer de ander weer op zijn spoor van levenslust en levenszin kwam. Mijn intentie tot presentstellen was daar elke dag opnieuw het startpunt van. Om met Rutger Kopland te spreken: “ Toen ik mijn empatisch vermogen weer van mijzelf mocht aanspreken, leerde ik een andere patiënt kennen”.
Hoe is het nu?
Tegenwoordig kennen we helaas nog steeds de rationalisatie van de zorg. Of beter gezegd het uit balans zijn van de mate van onze enorm toegenomen kennis en de wijze waarop en de tijd waarin de zorg gegeven kan worden. Het leidt helaas, vaak onbedoeld, tot onnodige pijn en eenzaamheid. Ik vind dat een zorgwekkende ontwikkeling binnen onze gezondheidszorg.
Het is dan ook verheugend dat voor het aspect van de presentie meer aandacht komt. Ondermeer als tegenbeweging op de verschraling van de zorg is o.a. prof. Baart met zijn presentietheorie gekomen. H et gaat hier wel om de zeer kwetsbare ander die door de hulpverlener opgenomen wordt in een betekenisvolle wederkerige relatie om zo zijn waardigheid terug te vinden. Er wordt niet meteen aangestuurd op effect, maar de aard van de relatie is het eerste doel. De presentie van de hulpverlener als interactief hulpmiddel is het ‘gereedschap’ van de hulpverlener.
En zo heeft Leo Hagenaars het binnen het fysiotherapieonderwijs over ‘de kunst van het hulpverlenen’ als hij het over presentie heeft. Hij vindt dat studenten weet moeten hebben van de fenomenen van presentie, als een stuk zelfkennis, om zo de patiënt beter van dienst te kunnen zijn.
Daarnaast wil ik de zorgethiek van de filosoof Levinas nog noemen, die onze onbewuste ontvankelijkheid voor de ander als basis voor ons ethisch handelen ziet. Ons steeds afvragende of ons handelen de hulpvragende mens beter of gelukkiger maakt.
De haptonomie onderscheidt zich in deze doordat zij, zoals ik al eerder aangaf, het over een gevoeld lichamelijk, aanwezig stellen heeft. De affectieve benadering van de haptonomie heeft zeker haar waarde in onze tegenwoordige tijd van toenemende egocentriciteit. Wij kunnen mensen bewust maken van hun vermogen om in affectieve wisselwerking te komen. Dan is contact geen leeg begrip. Dan wordt ….Ik alleen….Wij samen. (en dat is in mijn ogen helend) Dat betekent voor beiden tevredenheid, bevestigd-zijn, gelukkig worden, beter voelen.
Presentie
Dan kom ik terug bij het begin van mijn verhaal. Ik hoop u duidelijk te hebben kunnen maken dat in mijn ogen een goed geslaagde therapie niet alleen een interventie (bedoeld als probleemoplossing) behelst, maar ook een present-zijn van de hulpverlener. Niet alleen het handelen is maatgevend voor het welzijn, maar ook het contact dat geïnitieerd wordt door de hulpverlener.
In de oorspronkelijke lezing werd vervolgens het einde gevormd door een dankwoord aan collega’s en de aanwezige mensen uit de eerste lijn.
Ik dank u voor uw aandacht.
(*) Bron: Veldman Frans, Haptonomie, wetenschap van de affectiviteit, Bijleveld, Utrecht 1988
Presentie in de Haptonomie
Een appèl op de wederkerigheid
Truus Scharstuhl
Vandaag mag ik als slotwoord bij mijn afscheid u meenemen in de wereld van de haptonomie. Hoewel ik ook zeker als fysiotherapeut afscheid neem, staat deze middag in het teken van de haptonomie. Ik ga dit doen aan de hand van een thema, nl de presentie. Een actueel thema en hopelijk voor u allen herkenbaar. Het zal gaan over onze praktijk, mijn werk, de haptonomie, de stand van zaken, maar vooral over de presentie. Dit is een thema dat ik gekozen heb, omdat het voor mij een leidmotief geweest is in het omgaan met patiënten.
Presentie
We kennen allemaal het gevoel van ziek te zijn geweest, weer beginnen en niet helemaal aanwezig te zijn. We zeggen dan ook, “ik voel me niet present”. Zo’n dag dat je liever een beetje op jezelf bent. Alles loopt stroever, ook het contact. Als je van Dale erop naslaat dan houdt presentie o.a. in aanwezigheid, tegenwoordigheid, maar ook ‘bij zinnen zijn’ en helder van geest. Daar zit al het fysieke en het geestelijke element in. Ik ben aanwezig, maar hóe ben ik aanwezig. Hij is erg aanwezig zeggen we……..die persoon is nogal dominant. Een goede vraag zou zijn, of we ons hiervan bewust zijn. Zijn we ons bewust van onze gemoedstoestand, ons al of niet present-zijn en hoe deze meespeelt in ons doen en laten, in wat we adviseren en hoe we handelen? Kortom wat weten en voelen we van onszelf in de interventies die we doen? En wat is nodig voor het slagen van een behandeling?
Haptonomie
Wat verstaat de haptonomie nu onder presentie. De haptonomie stelt dat presentie inhoudt een zich lichamelijk voelend aanwezig stellen voor de ander, waarin de echtheid, de betrouwbaarheid en de openheid duidelijk herkenbaar zijn. Een mondvol, maar het komt er inderdaad op aan. Zoals ik u graag in het komende vervolg wil laten weten.
Allereerst voor een goed begrip nog een paar verduidelijkingen. Werkend als haptotherapeut is een wederkerig gevoelscontact van groot belang. De haptonomische ontmoeting heeft als voorwaarde de presentie van de therapeut en deze doet een appèl op de presentie van de patiënt. Door de presentie voelt de therapeut zich betrokken op de patiënt en voelt de patiënt zich geraakt door deze voelbare betrokkenheid van de therapeut. Het is de kern van de haptonomie dat deze betrokkenheid voor beiden voelbaar is (wederkerig) en er zo een contact mogelijk wordt waarin de patiënt kan uiten wat hem bezighoudt, pijn doet, dan wel frustreert. Daar is niet alleen mijn present-zijn voor nodig als therapeut, maar nog een aantal kwaliteiten dat maakt dat het contact veilig is. Zoals prudentie, d.w.z. de behoedzaamheid en het respect waarmee ik de ander tegemoet treedt en mijn transparantie; ben ik helder in mijn ontmoetingsgedrag, ben ik zonder bijbedoelingen. (*)
Wat is een affectieve benadering zoals die binnen de haptonomie gezien wordt? Frans Veldman, grondlegger van de haptonomie, ziet de affectiviteit als een menselijke belevings-, waarnemings-, en gewaarzijnseigenschap. Wat neem ik waar van de ander, wat beleef ik aan de ander, en wat word ik gewaar van die ander waarmee hij mij raakt en waardoor ik hem vanuit echtheid liefdevol kan benaderen. U begrijpt het al ik moet daarvoor present zijn. Goed bij mijzelf en goed voelend naar die ander, zodat hij zich ook bedóeld weet. Ik raak hem aan, vaak letterlijk, maar dat hoeft niet altijd. De tederheid die in deze aanraking of nadering ligt is een bevestigende tederheid. Zij vraagt niet, maar bevestigt. Niet te verwarren met de vragende lokkende aanraking, de caresse, van de erotiek. De uitnodiging die in het gevoelscontact zit is een appèl op een wederkerig contact. Dit houdt in dat de persoon geconfronteerd wordt met zijn persoonlijk (ge)voelen en (on)vermogen tot echt-zijn om dit contact ook aan te gaan. Door in contact te blijven (aanblijven) kan de therapeut zijn patiënt een diepe wezenlijke bevestiging laten voelen. Hij kan voelen dat hij goed is! Deze wijze van contact leggen vraagt veel van de haptotherapeut aan invoeling, eigen gevoelsontwikkeling en vermogen tot aanblijven. Hij moet hierin ondubbelzinnig duidelijk kunnen zijn.
Haptotherapie
Waarom zijn deze kwaliteiten binnen de haptotherapie nu zo belangrijk? Een mens gaat naar de haptotherapeut wanneer hij is vastgelopen in zijn vermogen om gevoelscontact te maken. Dit kan komen door een ingrijpende gebeurtenis, maar ook door een gevoelsarme achtergrond. Deze mens met emotionele of fysieke blokkades wordt zich hiervan binnen het contact bewust. Het blijkt dat wanneer die mens vanuit een present-zijn van de therapeut liefdevol wordt benaderd, hij zich zal openen en ontvankelijk wordt voor een affectieve wisselwerking. Het begin om weer bij zijn gevoel te komen, het begin om vanuit zijn eigen kracht weer een perspectief te zien. Het is één van de verdiensten van Frans Veldman, dat hij vanuit de empirie het openen vanuit het lichamelijk voelen als fenomeen heeft beschreven.
Presentie:
Waar uit de presentie zich in?
Het is zichtbaar in houding en beweging. In woord en gebaar. Er gaat vitaliteit van uit en bewogenheid. Bezieling zou je ook kunnen zeggen. Het is hoorbaar aan de klank van de stem. U kent het misschien de stem die raakt, die ver draagt, of juist… de stem die het begeeft. Het is voelbaar aan de wijze van aanraken. Een aanraken waar deze mens trefzeker kan voelen dat hij bedoeld wordt! De mens die present is, is zichzelf maar niet gericht op zichzelf. Het is voelbaar in het contact. De mens die present is kan gevoelvol betrokken zijn bij de ander, invoelend in houding en beweging, ook de gevoelsbeweging van die ander en inlevend in zijn problematiek.
Ons totale lichamelijke zintuiglijke expressievermogen wordt hierbij ingezet. Maar de handen, voelers van nature, zijn voor een haptotherapeut onontbeerlijk.
Ik wil u nu een paar voorbeelden laten zien hoe de presentie van handen in het contact zichtbaar wordt gemaakt. (In de oorspronkelijke lezing zijn hiervan een aantal dia’s getoond, voor deze bewerking beperk ik me tot één voorbeeld.)
In dit geval het kinderhandje. Kunt u voor u zelf navoelen hoe u dat raakt? Zo’n zacht kinderhandje; onbevangen, vol vertrouwen en toewending in uw hand. Dat is het raken van het gevoel waar de haptonomie het over heeft. Dat is de tederheid waar we ons aan kunnen toevertrouwen.
De watertherapie en presentie
Dit laatste voorbeeld is hier opgenomen. Binnen deze praktijk is door mij een door de haptonomie geïnspireerde watertherapie ontwikkeld. En ik vind het leuk u hiervan iets te vertellen als nieuwe ontwikkeling. De watertherapie is in eerste instantie ontwikkeld voor baby’s met emotionele stoornissen ten gevolge van een problematische zwangerschap of moeilijke bevalling. Ook past het binnen de haptonomische ouder-kindbegeleiding als er sprake is van een verstoorde ouder-kindrelatie ten gevolge van een niet goed verlopen ontwikkeling van het kind. Het niet goed onthecht zijn na de bevalling ligt hieraan vaak ten grondslag.
Later kwam daar de volwassenheid bij. Voor volwassenen is watertherapie geïndiceerd als zij niet goed aanraakbaar zijn. Als de nabijheid van de ander als te bedreigend wordt ervaren, moet de veiligheid van voelen eerst meer vanuit de omhulling van een neutraal medium worden gevoeld. In dit geval het water. Het is dan ook voor mensen die erg angstig zijn en niet goed in staat om met hun gevoel naar buiten te komen. De geborgenheid en de veiligheid van de omhulling door relatief warm water kan hen raken op een meestal onbekend niveau: die van voelend aanwezig-zijn, of zoals we eerder zeiden van present worden. Een patiënte verwoordde het eens zo naar me: “de aanraking van het water past altijd, die van een mens meestal niet”. Of zoals vorige week iemand met een zeer getraumatiseerd verleden zei: “ Het is bevrijdend. Ik kom bij een gedeelte van mijzelf dat goed is”. Het voert te ver om daar nu uitvoeriger op in te gaan, maar Anne- Marie zal er meer in haar verhaal over casuïstiek over aangeven.
Het present worden in water is voor deze mensen, maar ook voor baby’s en kinderen zoals u in het filmpje zag, vaak een weg van angstig teruggetrokken zijn naar vol plezier samen zijn en spelen. Voor de therapeut is het een prachtig medium om veiligheid en wederkerigheid te fasciliteren.
Even naar vroeger…..
Toen ik in mijn begintijd, de jaren zeventig in aanraking kwam met de haptonomie was de keuze snel gemaakt. Ik vond daar iets, ik kon toen nog niet benoemen wat, dat een waardevolle aanvulling was op de fysiotherapieopleiding. Het ging om een mensbenadering waarbij ik ook in mijn persoon-zijn betrokken werd. Het ging niet alleen om de klacht of de ziekte, het lichaamsdeel of de functie….. het ging om de hele mens. Het ging niet alléén om mijn kennis en kunde, het ging er ook om hoe ik mij presenteerde als mens. Hoe ik contact maakte.
We moeten ons bedenken dat de haptonomie 50 jaar geleden ontstond als reactie op een tijdsbeeld. De toenemende rationalisatie van de maatschappij en van de zorg in het bijzonder had in de naoorlogse jaren wetenschappers aangezet om een vernieuwd mensbeeld te creëren. Van den Berg, Prick, Calon, Buytendijk, en niet te vergeten Terruwe hebben hieraan vorm gegeven. Het moest menselijker, er moest meer aandacht zijn voor de mens als individu, meer ruimte voor persoonlijk gevoelen. Het was daardoor ook intellectueel gezien een boeiende tijd. Met een brede kijk op menselijke mogelijkheden. Een tijd gericht op de wederopbouw en vrede. De haptonomie vond hier een goede voedingsbodem. Zij beoogde om in contact, in tactiele omgang met de patiënt, menslievendheid en individualiteit ook in te brengen. Een patiëntencontact dat zich tot dusver door professionele afstandelijkheid had gekenmerkt.
Dertig jaar geleden maakte ik kennis met de haptonomie en voor mij heeft het nog steeds niets aan zeggingskracht verloren. De aandacht voor de ander, het verhaal achter de fysieke klacht of emotionele blokkade vind ik een ongelooflijk boeiend terrein. Ik heb er veel in geleerd, over die ander, maar ook over mijzelf. Ik heb geleerd hoe presentie voelde. Voor mij was dat erg gekoppeld aan bewogenheid. Ik heb geleerd hoe de wederkerigheid in het contact voelde. Ik heb genoten van het gevoel als het lukte wanneer de ander weer op zijn spoor van levenslust en levenszin kwam. Mijn intentie tot presentstellen was daar elke dag opnieuw het startpunt van. Om met Rutger Kopland te spreken: “ Toen ik mijn empatisch vermogen weer van mijzelf mocht aanspreken, leerde ik een andere patiënt kennen”.
Hoe is het nu?
Tegenwoordig kennen we helaas nog steeds de rationalisatie van de zorg. Of beter gezegd het uit balans zijn van de mate van onze enorm toegenomen kennis en de wijze waarop en de tijd waarin de zorg gegeven kan worden. Het leidt helaas, vaak onbedoeld, tot onnodige pijn en eenzaamheid. Ik vind dat een zorgwekkende ontwikkeling binnen onze gezondheidszorg.
Het is dan ook verheugend dat voor het aspect van de presentie meer aandacht komt. Ondermeer als tegenbeweging op de verschraling van de zorg is o.a. prof. Baart met zijn presentietheorie gekomen. H et gaat hier wel om de zeer kwetsbare ander die door de hulpverlener opgenomen wordt in een betekenisvolle wederkerige relatie om zo zijn waardigheid terug te vinden. Er wordt niet meteen aangestuurd op effect, maar de aard van de relatie is het eerste doel. De presentie van de hulpverlener als interactief hulpmiddel is het ‘gereedschap’ van de hulpverlener.
En zo heeft Leo Hagenaars het binnen het fysiotherapieonderwijs over ‘de kunst van het hulpverlenen’ als hij het over presentie heeft. Hij vindt dat studenten weet moeten hebben van de fenomenen van presentie, als een stuk zelfkennis, om zo de patiënt beter van dienst te kunnen zijn.
Daarnaast wil ik de zorgethiek van de filosoof Levinas nog noemen, die onze onbewuste ontvankelijkheid voor de ander als basis voor ons ethisch handelen ziet. Ons steeds afvragende of ons handelen de hulpvragende mens beter of gelukkiger maakt.
De haptonomie onderscheidt zich in deze doordat zij, zoals ik al eerder aangaf, het over een gevoeld lichamelijk, aanwezig stellen heeft. De affectieve benadering van de haptonomie heeft zeker haar waarde in onze tegenwoordige tijd van toenemende egocentriciteit. Wij kunnen mensen bewust maken van hun vermogen om in affectieve wisselwerking te komen. Dan is contact geen leeg begrip. Dan wordt ….Ik alleen….Wij samen. (en dat is in mijn ogen helend) Dat betekent voor beiden tevredenheid, bevestigd-zijn, gelukkig worden, beter voelen.
Presentie
Dan kom ik terug bij het begin van mijn verhaal. Ik hoop u duidelijk te hebben kunnen maken dat in mijn ogen een goed geslaagde therapie niet alleen een interventie (bedoeld als probleemoplossing) behelst, maar ook een present-zijn van de hulpverlener. Niet alleen het handelen is maatgevend voor het welzijn, maar ook het contact dat geïnitieerd wordt door de hulpverlener.
In de oorspronkelijke lezing werd vervolgens het einde gevormd door een dankwoord aan collega’s en de aanwezige mensen uit de eerste lijn.
Ik dank u voor uw aandacht.
(*) Bron: Veldman Frans, Haptonomie, wetenschap van de affectiviteit, Bijleveld, Utrecht 1988
page up